واژه هایی مانند بها، ارزش، هزینه و قیمت در گفت و گوهای روزمره و بسیاری از محاوره های کاری و خرید و فروش های پیش پافتاده و عادی ما مورد استفاده قرار می گیرند. به کارگیری این کلمه ها، به دلیل تکرار چندین باره آنها در هر روز و توافق قراردادی که بر معنای آنها داریم، ما را از تعریف دقیق آنها بی نیاز می کند.

در این مطلب چند واژه کلیدی و پایه را که دارای مفهوم خاص در مهندسی ارزش هستند، تعریف میکنیم. این واژه ها برای کسانی که با مفاهیم اقتصادی، مدیریتی و مهندسی صنایع آشنایی دارند، الفاظ جدیدی نیستند.

هزینه: مجموع پرداخت هایی که برای تامین عوامل تولید و نهایی شدن یک محصول، کالا یا خدمت انجام میشود. قیمت : مبلغی که فروشنده بابت ارایه یک محصول یا خدمت از مشتری مطالبه می کند.

کارکرد: کاری که باید یک محصول انجام دهد، آنچه محصول به خاطرش به فروش می رود .
آن ویژگی که محصول بدون آن. مشتری نخواهد داشت. کاری که محصول به خاطر انجام دادن آن به فروش میرسد.
به عنوان متال مشتری خودکار را برای نوشتن می خرد. خودرو به خاطر حرکت کردن به فروش می رود. دوربین عکاسی، برای عکس گرفتن خریداری می شود. صندلی که فایل نشستن نباشد، بیشتری می ماند. کولری که هوا را خنک نکنند نارضایتی مشتری را در پی دارد

عملکرد: سطح معینی از انجام کارکرد است. درجه ای از تامین شدن یک کارکرد یا مقداری از کارکرد که انجام می پذیرد را عملکرد می نامیم.
در مباحث مربوط به منابع انساني، وقتی می گوییم عملکرد مدیری خوب بوده، منظور ان است که وی کارهایی را که باید می کرده به خوبی و در سطح قابل قبولی به انجام رسانده است. از سوی دیگر، وقتی راجع به عملکرد یک دستگاه نظر می دهیم و آن را ضعیف می دانیم، منظورمان این است که با توجه به پولی که بابت آن داده ایم و ویژگی هایی که دستگاه دارد، انتظار ما را برآورده کرده و از دید کارکردی، آنگونه که باید عمل نکرده است

 بها: کمترین قیمت لازم برای انجام یک کارکرد است. پایین ترین هزینه پرداختی برای داشتن یک محصول از دید مشتری، بهای آن کالا منظور می شود

اگر برای تهیه یک کالا به خرده فروشها یا مغازه ها مراجعه کنیم، با قیمتهای متفاوتی مواجه می شویم و اگر قصد خرید همان کالا را از فروشگاه مرکزی با کارخانه سازنده داشته باشیم. قیمت دیگری را باید بپردازیم. پایین ترین قیمتی که یک محصول در بازار دارد بهای آن تلقی می شود. ممکن است بهای یک محصول، در زمان ها، مکان ها و شرایط مختلف متفاوت باشد. گاهی در شرایط بحران و اضطرار.. برای داشتن یک کالا به ناچار پول بیشتری می پردازیم و از طرف دیگر، برای مالکیت یک جنس خوب، با صرف وقت و جستجو در بازار، می توانیم آن را با پول کمتری بخریم. بهای یک کالا در زمان و موقعیت جغرافیایی خاص، برابر با پایین ترین قیمت استعلام شده است.

ارزش: کمترین هزینه ای که با آن می توان یک کارکرد را با اثربخشی و اطمینان، به نحو مطلوب انجام داد.

وقتی یک محصول یا خدمت، کارکرد و هزینه مطلوبی داشته باشد، ارزش خوبی دارد. وقتی جنسی را می خریم و آن را با ارزش می دانیم، منظور این است که با توجه به هزینه پرداختی بابت آن، از عملکردش راضی هستیم. این کالا، کارکرد مورد انتظار را در حد قابل قبولی انجام می دهد و قیمت آن نیز بیش از حد انتظار نیست. معمولاً کسی حاضر به از دست دادن پیز با ارزشی نیست، مگر آنکه جایگزین با ارزش تری برای آن یافته باشد.

منبع: کتاب بهبود بی تردید

 
مهندسی ارزش، رویکردی است گروهی، نظام مند، کارگردگرا و دارای کاربرد حرفه ای که برای ارزیابی و بهبود ارزش یک محصول، طراحی یک وسیله یک سیستم و یا اجرای پروژه های صنعتی عمرانی و خدماتی به کار گرفته می شود.

مهندسی ارزش، متدولوژی قدرتمندی است برای حل مسایل، کاهش هزینه ها و به طور همزمان بهبود عملکرد و کیفیت، که با شناسایی و ارتقای شاخص های ارزش و به کارگیری خلاقیت، رضایت مشتری را افزایش می دهد و به ارزش سرمایه گذاری می افزاید.

به کارگیری این متدولوژی، دستاوردهای چشمگیری در سراسر دنیا داشته است. هر یک دلار هزینه برای انجام مطالعه مهندسی ارزش، بین سالهای ۱۹۷۳ تا ۱۹۹۵ رقمی بین ۱۵ تا ۳۰ دلار صرفه جویی در پی داشته است. در عربستان سعودی، این نسبت 1 به 400 بوده است. در کشور ما نیز با استناد به گزارش های ارایه شده، نسبت هزینه های مهندسی ارزش به بازگشت سرمایه با صرفه جویی در هزینه پروژه هایی که همزمان با کارگاه آموزشی انجام شده اند، بین ۱ به ۲۰ تا ۱ به ۹۰ بوده است. درصد صرفه جویی ها نیز بین ۵ تا ۳۰ درصد و درمجموع بیش از ۲۳۰۰ میلیارد ریال، گزارش شده اند. در مطالعه گزارش های مربوط به آمریکاء رقم این گونه صرفه جویی ها تا ۵ میلیارد دلار در یک سال نیز مشاهده می شود.

با این اوصاف، کافی است توجه جدی تر به این موضوع در کشورمان مدنظر قرار گیرد تا از دستاورد انجام هر مورد مطالعه، بتوانیم یک یا چند پروژه نیمه کاره را به اتمام برسانیم، با آنکه پروژه های جدیدتری را بدون صرف هزینه های کلان و بودجه های منتظر تصویب و تامین آغاز کنیم.

نکته جالب دیگر آن که مردان مهندسی ارزش را علاوه بر نام، به عدد مجموع صرفه جویی هایی که در پروژه ها داشته اند نیز می شناسند و ذکر این ارقام بخشی از شهرت و تایید حرفه ای آنها به شمار می آید. در برخی موارد نیز، صاحبان پروژه ها در کشورهای مختلف، این انتظار را می پذیرند که یک صاحب نظر بتواند برنامه کاری خود را برای سفر و انجام مطالعه، هماهنگ کند و از این طریق آنها با درایت وی و تیم منتخبش، نتایج قابل توجهی را کسب نمایند

  تاریخچه مهندسی ارزش

جنگ جهانی دوم از بسیاری جهات نقطه عطف رخدادهای مهندسی و صنعتی است. سرمنشا بسیاری از مفاهیم کیفیت و تکنیک ها و فنونی که امروزه بازار کار گسترده ای نیز به همراه خود دارند، این جنگ تاریخی است. محدودیت هایی نظیر منابع، منجر به تفکر بیش از پیش و ابداع راه حل های جدید در به کار گیری مواد اولیه و روش های تولید شد. مفهوم مهندسی ارزش، انجام یک کار گروهی همراه با خلاقیت است. ثمره این کار گروهی خلاقانه، پیشنهاد گزینه های تازه برای کاهش هزینه و حفظ یا ارتقای کیفیت است.

سال ۱۹۴۷ میلادی، یکی از مدیران ارشد شرکت جنرال الکتریک به نام هنری ارلچر به دنبال یک رویکرد سازمان یافته برای بهبود کیفیت محصولات و کاهش ضایعات و نیز پایین اوردن هزینه های تولید از طریق یافتن مواد اولیه و روش های تولید جایگزین بود. او لارنس مایلز جوان را که با پشتوانه علمی و عملی مهندسی برق از مدیران خرید شرکت بود، مأمور عملیاتی کردن این ایده کرد. ثمره این ماموریت، ابداع تکنیک تحلیل ارزش بود.

چند سال بعد وقتی بهبود محصولات جنرال الکترونیک و کاهش قیمت های آنها مورد توجه بازار قرار گرفت. این متدولوژی نیز در مرکز توجهات واقع شد. یکی از این نگاه ها از سوی نیروی دریایی آمریکا معطوف متدولوژی ابداعی مایلز شد.  اما از آنجا که در نیروی دریایی بودجه ها و مراکز هزينه، تعریف شده و مشخص بودند، آنها برای به کار گیری این متدولوژی و تعریف آن در ساختار سازمانی خود و فعالیتهایشان، ناچار به ربط دادن آن به مباحث مهندسی و معرفی آن به عنوان مهندسی ارزش» شدند. بدین ترتیب از محل بودجه فعالیت های مهندسی، مطالعه تحلیل ارزش مایلز در نیروی دریایی نیز به کار گرفته شد. از همان زمان با فراگیر شدن این متدولوژی، عنوان آن نیز با نام مهندسی ارزش معروف شد.

تکبکهای مدیریت در گذر زمان رونده تکاملی را پیموده است. این روند در سال ۱۹۱۱ با مهندسی صنایع آغاز شد در سال ۱۹۲۰ با کنترل کیفیت توسعه می یابد و از سال ۱۹۴۷ تاکنون نیز با ابداع متدولوژی مهندسی ارزشی به بهبود کسب و کار منجر شده است.

امروزه بسیاری از صاحبنظران و متخصصان، تفاوت عمده ای بین مفاهیمی نظیر مهندسی ارزش (Value Engineering) تحلیل ارزش (Value Analysis) و مدیریت ارزش (Valuea Management) قایل نیستند و بیشتر تاکید دارند تا آن را با لفظ و مفهوم مدیریت ارزش و به اختصار VM معرفی کنند و آن را توسعه دهند. در برخی متون تعریف های خاصی برای آنها ذکر شده است بعضی نیز این متدولوژی را کنترل ارزش  (Control Value)،  بهبود ارزش  (Value Improvement) و تضمین ارزش (Value Assurance) نام گذارده اند. اما آنچه  SAVE International نیز بر ترویج آن تاکید دارد متدولوژی ارزش است که به اختصار آن را VM می نویسند.

منبع: کتاب بهبود بی تردید

 شناخت اولیه موضوع مهندسی ارزش در بخش دانشگاهی عمدتا توسط دانشکده های مهندسی صنایع و عمران صورت پذیرفت. پس از آن، مطالعه ها و تحقیقات موردی توسط عده خاصی از استادان و دانشجویان آنها انجام شد.

حرکت رسمی بخش دولتی با تدوین دستورالعمل ارجاع کار و انعقاد قرارداد با واحدهای خدمات مهندسی ارزش در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور آغاز شد. این سازمان از زمستان ۱۳۸۳ خبرنامه ای را به صورت الکترونیکی از طریق وب سایت خود به نشانی www.mporg.ir منتشر می کند

 همان زمان (سال ۱۳۷۹) اندیشه تاسیس انجمنی به نام مهندسی ارزش در ایران جدی تر شد تا آن که در نهایت ۱۷ نفر از دست اندرکاران بخش های مختلف صنعت و دانشگاه به عنوان هیات مدیره اجرایی، ایده مطرح شده در سال ۱۳۷۸ را با جلب موافقت کمیسیون انجمن های علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سال ۱۳۸۱ به نتیجه رساندند و نخستین مجمع عمومی انجمن مهندسی ارزش ایران (SIVE) را در تاریخ 16/09/1381 برگزار کردند.

به جز این حرکت نظام مند، بخش خصوصی نیز حرکتهایی را آغاز کرد و تداوم آن را پی گرفت شرکتهای مهاب قدس و مترا در بخش دولتی و موسسه دانش پژوهان هنگام، موسسه مطالعات نواوری و فناوری ایران، شرکت بهره ورز سیستم و مهندسین مشاور یاس، از جمله بخش های غیردولتی بودند که به مشاوره واحدهای متقاضی و آموزش و ترویج مهندسی ارزش همت گماردند.

در این میان موسسه مطالعات نوآوری و فناوری ایران، تلاش ویژه ای را در انتقال صحیح مفاهيم مهندسی ارزش و توجه به جنبه های آموزش علمی - کاربردی آن، به ویژه در بخش صنعت به کار بست و متخصصان ایرانی و غیر ایرانی مقیم خارج از کشور را برای برگزاری سمینار و کارگاههای آموزشی دعوت کرد.

مهندس مسعود (مایكل) رهگذر به عنوان تنها ایرانی دارای مدرک CVS و رییس شاخه نیوانگلند ,SAVE Int، دونالد هنان، نایب رییس و اولین عضو غیر آمریکایی .SAVE Int با مدرک CVS مادام العمر و مهندس عبدالعزيز اليوسفي، رييس شاخه حوزه خلیج فارس SAVE  و دارای مدرک CS5 و همچنین مارتین فیلیپس و صدیق انور که ایشان نیز مدرک CSV دارند، نخستین متخصصانی هستند که برای مشاوره و آموزش به ایران دعوت شدند. این آموزش ها شامل سمینار های یک روزه، کارگاه های پنج روزه (۴۰ ساعته) Module1  و  برگزاری آزمون AVS بوده است

مهندسی ارزش با توانمندی و قابلیت های کاربردی که دارد، می تواند در تمام سازمانها و صنایع با گونه گونی خدمات و محصولات آنها مورد استفاده قرار گیرد و منافع بسیاری را برای صاحبان آنها به ارمغان آورد

نخستین منابع فارسی مهندسی ارزش نیز توسط شرکت مهاب قدس و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در سال ۱۳۷۹ مدون شده پس از آن در سال ۱۳۸۰ با همت و پشتکار دکتر محمدسعید جبل عاملی و دکتر علیرضا میرمحمدصادقی، اولین کتاب های مهندسی ارزش در ایران منتشر شد

شایان ذکر است دی ماه سال ۱۳۸۰ با تلاش گروهی از دانش آموختگان رشته مهندسی صنایع به سرپرستی دکتر محمدحسین سلیمی، با مشارکت معاونت پژوهشی دانشگاه صنعتی امیرکبیر،  انجمن مهندسی صنایع ایران و انجمن مهندسین عمران ایران و با حمایت تعدادی از سازمان های دولتی و غیردولتی، بزرگترین گردهمایی متخصصان و دست اندرکاران این مقوله در غالب نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش» برگزار شد. پیش از آن، سازمان هایی نظیر شرکت ملی نفت ایران هم برنامه هایی را در قالب سمینار، با موضوع محوری مهندسی ارزش برگزار کرده بودند.

 فردی که بعنوان تسهیلگر و هدایت کننده تیم مهندسی ارزش، وظیفه راهبری تیم را بر عهده دارد، تا بتوانند به نتیجه برسند، باید جدای از دانش تخصصی و موضوعی که پروژه در آن اجرا می شود، حداقل خصوصیت های زیر را  هم داشته باشد.

1- پرسشگر باشد. روحیه پرسشگری او منجر به افزایش میزان درگیری اعضای تیم با موضوع و پررنگ تر شدن نقش آنها می شود. البته مهارت پرسشگری بسیار مهم است و او باید بتواند در زمان درست، پرسش درست را بپرسد.

2- او نباید هیچ گاه از یک فرد با دیدگاه مشخص، جانبداری کند.

3- اهل تبادل اطلاعات باشد. این ویژگی یکی از اساسی ترین شرط های هر فرایند ارتباطی است. او باید به نظر اعضای تیم واکنش نشان بدهد و از آنها در تعامل با خود و یکدیگر بازخور بگیرد.

4- به همه چیزهایی که گفته می شود و نمی شود گوش دهد. او باید خیلی خوب گوش کن.  شنیدن تنها، برای جایگاهی که او دارد کافی نیست. وی باید منظور و گفته های همه را کاملا درک کند و به وضوح بفهمد که چه کسی در مورد چه چیزی، چه می گوید.

5- حاشیه روی ها را کنترل کند. ضروری است که تیم همیشه متمرکز بر اهداف خود باشد و آگاهانه یا ناآگاهانه وقت و انرژی خود را با حاشیه روی ها به هدر ندهد. درایت و هشیاری تسهیل گر در این زمینه بسیار مؤثر است. 

6- مفسر خوبی باشد. هر وقت لازم شد، بتواند مطالب را به زبان قابل درک اعضای تیم، تفسیر و بیان نماید تا آنها موضوع مربوطه را به خوبی درک کنند.

 7- جمع بندی های مختصر و واضحی ارایه دهد. چنین نتیجه گیری هایی است که به عنوان راهنما به تیم می گوید در چه نقطه ای ایستاده و به کجا میخواهد برود.

8- توانمندی ترکیب ایده ها را داشته باشد. با این قابلیت او می تواند نگاه چندبعدی خود به ایده های تیم را در جهت ترکیب ایده ها، توسعه مفاهیم و آرای آنها به کار گیرد.

9- به زبانی متناسب با اعضای تیم سخن بگوید. تنها از زبانی استفاده کند که توسط اعضای تیم قابل فهم باشد. از به کار بردن واژه های پیچیده با اختصاری تخصصی و همین طور مکالمه های پیش پا افتاده بپرهیزد.

این 9 ویژگی حداقل هایی است که می توان برای تسهیل گر یک تیم مهندسی ارزش و یا هر گروه کاری دیگر فرض کرد.

تسهیل گر باید علاوه بر این ها با همه اعضای تیم ارتباط عاطفی خوبی برقرار کند و نگذارد کسی در تیم مثل غریبه ها رفتار کند. او باید اعضای تیمش را مثل یک کارگردان بزرگ در جهت ایفای به یادماندنی ترین نقش ها هدایت کند تا نتیجه کار آنها مانند یک فیلم به یادماندنی، زبانزد شود.

منبع: کتاب بهبود بی تردید