هفت ابزار کنترل کیفیت عبارتند از : نمودار پارتو – نمودار غلت و معلول – نمودار تمرکز نقص ها – نمودار پراکندگی – نمودار هیستوگرام – نمودار کنترل – برگه کنترل

نمودار پارتو (Pareto Chart)

نمودار پارتو، نمودار ميله اي است كه علل مشكلات به وجود آمده را با فراواني آنها مقايسه مي كند . نام اين نمودار، از يك دانشمند ايتاليايي علوم اجتماعي بنام ” ويلفرد پارتو” گرفته شده است .

براساس اصلي كه وي درمورد اقتصاد بيان كرد 80 درصد نتايج ومسائل از 20 درصد علل ناشي مي شوند. به عبارت ديگر، اگر چه ممكن است براي مسائل موجود، علل بسيار زيادي وجود داشته باشد، ولي اندكي از اين علل اهميت دارند وبا رفع آنها ميتوان بخش اعظم مسائل را حل كرد .

به عنوان مثال مي توان گفت:

80 درصد خطاها توسط 20 درصد كاركنان انجام مي شود.

80 درصد ضايعات محصول به علت مشكل در 20 درصد فرايندهاي توليدي آن است.

به كمك نمودار پارتو مي توان علل مختلف به وجود آمدن نتايج نامناسب را طبقه بندي كرد و به سرعت و روشني نشان داد كه كدام دسته از علل از اهميت بيشتري برخوردار است .

در جدول زير داده هاي مربوط به درصد ضايعات ريخته گري ميل بادامك ذكر شده است . با بررسي اين شكل مي توان نتيجه گرفت كه حدود 80 درصد ضايعات به علت وجود مك و لنگي در قطعه ميل بادامك است.

بنابر اين فقط با اصلاح اين دو علت مي توان 80 درصد از ضايعات را كاهش داد.

 نمودار علت و معلول (Cause & Effect)

زماني كه عيب، اشكال و يا اشتباهي شناسايي مي شود بايد علل بالقوه آن نيز تعيين گردد. در مواقعي كه مجموعه علل بروز مشكل واضح نيست- يا فقط دو يا چند مورد از آنها مشخص است- نمودار علت و معلول مي تواند ابزار مفيدي براي شناسايي علل بالقوه باشد .

نمودار علت ومعلول با نام نمودار ” ايشي كاوا ” يا نمودار” استخوان ماهي (Fish Bone) ”  ” نیز شناخته مي شود . شكل زير نمونه اي از يك نمودار علت و معلول را نشان مي دهد كه در آن نوعي عدم تطابق (تركهاي سطحي – surface flow ) مورد تحليل قرار گرفته است .

مراحل تهيه نمودار علت ومعلول عبارتند از:

۱- مشكل يا معلولي كه بايد تجزيه و تحليل شود را تعريف كنيد.

۲- تيمي براي انجام تجزيه وتحليل هاي مورد نياز تشكيل دهيد .

۳- خط مركز را رسم كرده،مشكل (معلول) را در سمت راست آن  ( در جلو پیکان ) قرار دهيد.

۴- گروه هاي علل بالقوه را تعيين و آنها را از طريق جعبه هايي به خط مركزي متصل كنيد.

( معمولاً اين گروه ها ي اصلي عبارتند از :

1. مواد اولیه (Material)

2. روش (Method)

3. تجهیزات ( Machines )

4. نیروی انسانی ( Man )

معروف به 4M ، که البته موارد دیگری هم ممکن است وجود داشته باشد ولیکن علل عمده موارد ذکر شده اند . )

۵- علل ممكن را شناسايي كرده، آنها را در گروه هاي تعيين شده در مرحله ۴ قرار دهيد. درصورت نياز، گروه هاي ديگري تشكيل بدهيد. علل بايد تا پايين ترين سطح، فهرست شوند.

۶- علل را رتبه بندي كنيد تا آنهايي كه اثر زيادي بر مشكل دارند شناسايي شوند.

نمودار تمرکز نقص ها

نمودار تمركز نقص ها، تصويري است از يك محصول كه آن را از ابعاد مختلف نشان مي دهد. با استفاده از اين شكل مي توان محل يا محلهاي ايجاد عيب را روي محصول مشخص كرد و مورد تجزيه و تحليل قرار داد. در شكل زير نمونه اي از نمودار تمركز نقص مربوط به يك شركت ريخته گري ملاحظه مي شود .

 نمودار پراکندگی ( Scatter Plot‌ )

نمودار پراكندگي يا پراكنش يكي از نمودارهاي مفيد است كه به منظور پي بردن به رابطه بالقوه بين دو متغير استفاده مي شود. براي رسم اين نمودار داده ها به صورت زوجي نظير (X1,Y1) که تعداد این نقاط زوجی می تواند N مرتبه باشد ، تهیه می شود . مقدار Y بر حسب مقدار X بر روی این نمودار رسم می گردد . طريقه رسم نقاط بر روي نمودار پراكندگي بيانگر نوع رابطه موجود بين دو متغير است. شكل زير نمودار پراكندگي مربوط به بازيافت فلز منيزيم ( بر حسب درصد) در يك فرايند ذوب كه بر حسب مقدار گدازا به بوته اضافه مي شود را نشان مي دهد .

نمودار هیستوگرام ( Histogram )

هيستوگرام نوعي نمودار ميله اي است كه به كمك آن م يتوان داده ها را تشريح كرد. در هيستوگرام، تعداد زيادي از داده ها در قالب خاصي طبقه بندي مي شوند تا بتوان آنها را ساده تر درك و تحليل كرد . هيستوگرام، تصويري از داده ها ارائه مي كند كه توسط آن مي توان سه ويژگي زير را ساده تر مشاهده كرد:

۱- شكل توزيع فراواني داده ها (Shape)

۲- مكان يا تمايل مركزي توزيع (Location or Central Tendency)

۳- پراكندگي يا گسترش توزيع (Scatter or Spread)

 نمودار کنترل (Control Chart ) 

در ميان ابزارهاي هفتگانه كنترل كيفيت، نمودار كنترل از لحاظ فني پيچيده ترين آنها است. يك نمونه از نمودارهاي كنترل در شكل پايين نشان داده شده است. اين نمودار روش ارائه يك مشخصه كيفي كه بر اساس اطلاعات نمونه، اندازه گيري يا محاسبه شده است را بر حسب شماره نمونه يا زمان نشان مي دهد . نمودار شامل يك خط مركز (CL)  است كه مقدار متوسط مشخصه كيفي را در حالت تحت كنترل نشان مي دهد ويا به عبارت ديگر مرحله اي از فرايند را نشان مي دهد كه فقط خطاهاي تصادفي حضور دارند. دوخط افقي ديگر كه حد كنترل بالا (UCL) و حد کنترل پایین (LCL) ناميده مي شوند در اين نمودار نشان داده شده اند. اين حدود كنترل به گونه اي انتخاب شده اند كه اگر فرايند تحت كنترل باشد آنگاه تقريباً كليه نقاطي كه بر اساس اطلاعات نمونه محاسبه شده اند بين اين حدود واقع مي شوند. تا زماني كه نقاط بين حدود كنترل قرار مي گيرند، فرض مي شود كه فرايند تحت كنترل است و نيازي به فعاليتهاي اصلاحي نيست. اگر نقطه اي خارج از حدود كنترل رسم شود نتيجه گيري مي شود كه فرايند در شرايط خارج از كنترل بسر مي برد و اقدامات اصلاحي نياز است تا منبع ايجاد انحراف يا انحرافات با دليل تعيين و حذف گردد.

 برگه کنترل( Check Sheet )

در مراحل اوليه از استفاده از ابزارهاي كيفي، غالباً جمع آوري اطلاعات عملياتي درباره فرايند مورد مطالعه، ضروري خواهد بود. در اين گونه موارد برگه كنترل (Check Sheet) يكي از ابزارهاي مفيدي است كه مي توان استفاده نمود .

نكته حائز اهميت در زمان طراحي يك برگه كنترل، نوع داده هايي است كه بايد جمع آوري گردد. شماره قطعه يا عمليات، تاريخ، تحليلگر و هر گونه اطلاعات ديگر كه مي تواند به گونه اي در تعيين عملكرد نامطلوب نقش داشته باشد بايد در نظر گرفت.